است براى فرد كه رعايت بكند حال غير را ، مثل زكات و مطلق احسانها و فعاليتهاى خيرخواهانه و پرهيز از اخلاقى كه زيان به ديگران مىرساند . ولى بايد گفت كه اگر در تعليمى صرفاً رعايت فرد ديگر در نظر گرفته شده باشد كافى نيست كه تكليف و تعليم اجتماعى محسوب گردد ، بلكه مىتوان گفت اخلاق معاشرتى و اجتماعى است كما اينكه اين گونه اخلاق در باب حيوانات و رعايت حال آنها به حكم عاطفهء انسانى هست بدون آنكه اينها مسائل اجتماعى شمرده شود و در باب العشرهء احاديث در باب حيوانات نيز دستوراتى هست ، دربارهء آنها اخلاق عشرتى هست هرچند معاشرتى نيست . تعليم اجتماعى آن است كه سازمان واحدى در نظر گرفته شود و به منظور حفظ و تحكيم و مصونيت و قوّت و قدرت آن سازمان دستورهايى صادر شده باشد ، يعنى ابتدا يك جامعهء مستقل و قائم به نفس در نظر گرفته شده باشد و براى اين جامعه تعليماتى صادر شده باشد . به عبارت ديگر آن مصالحى كه در نظر گرفته شده آحاد و اجزاء نيستند ، بلكه تركيب جامعه و نفس جامعهء اسلامى است . 2 . فرق است بين اخلاق فردى مانند حكمت و حلم و شجاعت و سخا و عزت نفس و اعتماد به نفس و صبر و شكر و استقامت و امثال آنها و بين اخلاق اجتماعى مانند احسان و بشاشت و تواضع و امثال اينها و بين تعليمات اجتماعى از قبيل عدالت اجتماعى و مسائل مربوط به حكومت ، و امر به معروف و نهى از منكر ، و حب و بغضهاى منطقى ، و ولاء مسلمين و كفار و امثال اينها ( 1 ) . 3 . عدالت امام جماعت و شاهد طلاق و مجتهد مرجع فتوا عدالت فردى است و عدالت امام و زعيم عدالت اجتماعى است . 4 . از على عليه السلام سؤال شد :

--> ( 1 ) رجوع شود به ورقهء اخلاق اسلامى ) * ، نمرهء 11 .